S O M B O R

O SOMBORU SAMO UKRATKO...


U severozapadnom delu bačke ravnice leži Sombor, grad bogate istorije, tradicije i kulture, grad baroknih zvonika, trgova i parkova, širokih ulica sa drvoredima kroz koje još uvek kaska fijaker...

Začetak „Ravangrada“ treba tražiti na jednom od 14 ostrva nepregledne močvare, koju je reka Mostonga svojim tokom obilato razlivala, a danas je ona neznatna rečica u zapadnom delu somborskog atara. Imena naselja, na ostrvima Mostonge, javljaju se tek dolaskom Slovena i Mađara u ove krajeve, ali da su ta područja i ranije bila naseljena dokazuju arheološki i numizmatički nalazi (postoje i u Gradskom muzeju Sombora). Teško je reći ko su bili prvi stanovnici ovih krajeva, pa čak ni za period Seobe naroda ne možemo sa sigurnošću tvrditi koji su sve narodi ovim krajevima prolazili. Preko Bačke, koja se nalazila na putu Seobe naroda, sručili su se prema jugu, tražeči novu domovinu mnogi narodi, nastanivši se za duže ili kraće vreme i u predelu Sombora (Kelti, Jaziri, Sarmati, Huni, Goti, Avari, Slaveni i Mađari). Vrlo je slabo osvetljeno razdoblje od dolaska Slavena i Mađara sve do turskog perioda.

U XIII veku razvijaju se utvrđeni gradovi zbog opasnosti od pustošenja Tatara. U to vreme spominje se naselje Sent Mihalj, kasnije Cobor Sent Mihalj, što je po brojnim autorima, svojom teritorijom identično sa današnjim Somborom. Cobor Sent Mihalj bio je u posedu vlastelinske porodice Cobor kroz četiri stoleća. Zbog sve veće opasnosti od Turaka, porodica Cobor 1473. godine diže utvrđenje okruženo šančevima, nasipom i koljem, a oko utvrđenja nalazila se reka Mostonga. Ipak i pored dobro organizovane odbrane, 1541. godine Turci su utvrđenje zauzeli i od 1543. godine, po ugledu na Srbe starosedeoce, mesto beleže pod imenom Sombor.

Sombor je u tursko vreme sedište nahije. Iz teftera iz 1579. godine saznaje se da su stanovnici tih krajeva u to vreme bili uglavnom Sloveni, koji su se bavili zemljoradnjom, dok su Mađari pobegli severnije. U Turskom periodu Sombor je utvrđen grad (1541.-1687.) i nosi čisto tursko istočnjačko obeležje. Turski putopisac Evlija Čelebija 1665. godine, beleži da u Somboru ima 200 radnji, 14 džamija, 2000 viših i nižih kuća pokrivenih ćeramidom i dr. Godine 1578. brojao je 182 turska i svega 17 slovenskih domaćinstava.

Posle poraza kod Beča 1683. i Budima 1686. godine, 12.9.1687. godine Turci su bez borbe predali Sombor. U to vreme se u Sombor naseljavaju Srbi i Bunjevci. Somborsci su 1691. godine učestvovali u bori protiv Turaka kod Slankamena, gde je i poginuo njihov kapetan Dujo Marković. Posle Senćanske bitke 1697. godine Bačka je konačno oslobođena turske vlasti. Potpisivanjem Karlovačkog mira, organizuje se Potiska vojna krajina sa 13 „vojnih šančeva“ u Bačkoj, između kojih je i Sombor sa kapetanom Jovanom Brankovićem na čelu. Utvrđenje koje je ostalo od Turaka obnovljeno je. Spoljni deo grada okruživao je šanac sa nasipima.

Prema podacima 1720. godine Sombor ima 2.916 stanovnika. Godine 1745. ukida se somborski „vojni šanac“ i Sombor potpada pod Bačku župu. Na molbu Somboraca, carica Marija Terezija 1749. godine Somboru dodeljuje Povelju slobodnog kraljevskog grada za sumu od 150.000 forinti.

Sombor je u to vreme sedište iz kojeg se sprovodi kolonizacija u Bačku.

Godine 1786. Sombor postaje sedištem Bačke županije, a 1802. sedište sjedinjene Bač-Bodroške županije. Iste godine pristupilo se izgradnji županijske zgrade u Somboru.

Godine 1785. Sombor već ima 13.360 stanovnika.

U XVIII i XIX veku oblikuje se i fizionomija jezgra grada sa tri trga (sadašnji Trg Svetog trojstva, Trg oslobođenja i Trg Republike), Glavnom ulicom i ulicama Laze Kostića, Pariske komune, 7.jula i delovima nekih drugih kružnih ulica. Upravno administrativne zgrade građene su raskošno po ugledu na arhitekturu Beča i Budimpešte, kao i reprezentativne spratnice sa stanovima na spratu i trgovačkim i zanatlijskim radnjama u prizemlju. Kasnije grad se širio duž međumesnih puteva koji su se od centralnog dela grada radijalno razilazili u sve pravce.

Godine 1851. Sombor ima 22.886 stanovnika, mnogo više nego što je tada imao Beograd, Zagreb, Osijek, Novi Sad.

Na promene ekonomskih prilika, broja stanovnika i na teritorijalni razvoj naročito pozitivno utiču sledeći događaji vezani za Sombor:

  • Puštanje u pogon Velikog Bačkog kanala 1802. godine
  • Spajanjem Bačke i Bodroške županije 1802. godine, Sombor postaje sedištem mnogo veće oblasti
  • Pojava železnice 1869. i 1870. godine koja prolazi kroz Sombor i vezuje Panonsku niziju sa Jadranskim morem

Prvi svetski rat prekinuo je period značajnog razvoja u ekonomskom i kulturnom pogledu. U periodu između dva rata, administrativno sedište iz Sombora prelazi u Novi Sad, što dovodi do izvesne stagnacije privrednog razvoja Sombora.

Za vreme II svetskog rata pod rukovodstvom KPJ u Somboru se stvara pokret otpora u kome učestvuju Svetozar Marković-Toza, Radivoj Ćirpanov, Kamenko Gagrčin, Vera Gucunja, Erne Kiš, Jožef Flozberger i drugi. Mnogi rodoljubi pali su u herojskoj borbi protiv okupatora ili su odvedeni u koncentracione logore, no ipak najviše somboraca poginulo je po oslobođenju grada (21.10.1944.) u završnim borbama protiv okupatora, u borbama na Dunavu - Batinska bitka i na Dravi - Bolnanska bitka.

Po završetku II svetskog rata počinje era snažnog privrednog i kulturnog razvoja Sombora i čitave opštine.

Osim poljoprivrede i industrije u somborskoj opštini razvijena je trgovina, zanatstvo i saobraćaj.

Sombor je grad i sa bogatom kulturnom tradicijom. Poznato je da je Sombor imao škole u turskom periodu, za tursku decu, a zabeleženo je da u Somboru 1687. godine postoji i škola za hrišćansku decu, međutim prva osnovna škola u Somboru osnovana je 1717. godine, prva srednja škola 1759. godine, a 1778. godine osnovana je Norma - škola za pripremanje budućih učitelja. Učiteljska škola počela je sa radom 1816. godine, a gimnazija je osnovana 1869. godine.

Sada u Somboru ima preko 20 osnovnih škola, više srednjih škola i Pedagoška akademija.

Od posebnog značaja za kulturni život Sombora su brojne ustanove kulture koje deluju u okviru svih nacionalnosti u opštini

„Nema još jedan grad koji ima takav centar i venac oko njega, koji je skoro savršen bulevar, a unutar tog venca postoji izvesna, rekao bih muzička ritmika. Kao što u muzici postoji glavni motiv i kao što se iz njega razvijaju sporedni motivi, tako se u somborskom vencu iz centra granaju spoljne centrifugalne ulice. Ali, kako se granaju? Nisu prave, svaka ima polukružni oblik, svaka krivuda. Ja to nazivam - grljenje ulica! To grljenje Somboru daje intimnost, toplinu, ljupkost ... i to je zaista dragoceno! Cela kulturna tradicija Sombora može se objasniti tim pametnim, inteligentnim, savremenim i stručnim rešenjem njegovog venca. U tom tlocrtu sve je predviđeno. Recimo, ulice ne izbijaju jedna na drugu, svaka je za nekoliko koračaja pomerena, tako da se, dok čovek hoda jednim pravcem, uvek otvara novi vidik. Kroz Sombor se čovek ne kreće pravolinijski, uvek mora obilaziti, prelaziti, zalaziti... to razbija monotoniju, u tome ima puno humanosti. Osim toga, takad raspored ulica vrlo je praktičan: vetar nikad ne može udarati punom snagom kroz grad. Na sve se računalo. Plan venca radio je pravi umetnik!“ (Milan Konjović, slikar)

„Ova arhitektura posebno kao i trgovi koje arhitektonski objekti zatvaraju, dala je pečat identitetu ambijenta grada. Zelenilo koje okružuje centar i ono koje čini parkovske prostore, prvobitno izvedene kao barokne hortikulturne celine, daje konačan oblik grada. Svi glasni pravci kretanja stanovništva, kako pešačkog, tako i kolskog, jer se putovalo kočijama, završavaju se arhitektonskim objektom izuzetne lepote. Dolazeći od Baje, kasnije železničke stanice, ili prosto sa severa, u vizuri putnika ili pešaka nalazi se objekat u neoklasicističkom stilu - Preparandija. Nastavljajući put glavnom ulicom prema Baču ili prema jugu, u procepu divnih krošnji bođoša i tisa uzdiže se objekat Županije. Ako se putnik zaustavi u osi centra grada otvara mu se pogled prema istoku sa velelepnom Kronić palatom, a prema zapadu, preko divnog Trga pruža se pogled prema Hotelu „Sloboda“ sa primesama gotike na fasadi. Dolazeći iz pravca Dunava, putnik susret sa gradom doživljava kroz arhitekturu centralnog objekta gradskog magistrata - Gradske kuće. Ma koliko subjektivna bila čula posmatrača, ovaj ambijent nemoguće je zameniti sa drugim. Svaki prostor nastavlja se na prethodni: to su građani Sombora osetili više nego iko drugi, to kontinualno nastavljanje prostora, to sažimanje ambijenta i njegovog posmatrača rađa se sa svakim stanovnikom ovog grada, on živi sa njim i nosi ga duboko u sebi ma gde se nalazio.“ (Ivanka Jovanović, arhitekta)

U Somboru kao i nekim mestima somborske opštine postoji više značajnih ustanova kulture, umetničkih dela i građevina koji su zbog svog izuzetnog značaja i vrednosti zakonom zaštićeni:

Gradska kuća - jednospratnica u centralnom delu gradskog jezgra, tokom godina postala je simbol grada. Današnji izgled datira iz 1842. godine kada je preuređena za potrebe gradskog Magistrata. U prizemlju ove zgrade smeštene su prodavnice i Gradska kafana, dok je na spratu koncertna sala za nastupe umetnika.

Galerija „Milan Konjović“ - nalazi se nasuprot Gradske kuće, sagrađena je 1835. godine i u njoj je bila smeštena prva apoteka u Somboru. Danas čuva i javnosti prikazuje u svom izložbenom prostoru dela našeg sugrađanina, čuvenog slikara Milana Konjovića.

Grašalkovićeva palata - nekad sedište Provizirijata za Bačku i Srem i Uprave carskih dobara. Tu su doseljenici dobijali raspored i tapiju za zemlju i mesta u koja će biti razmešteni.

Zgrada biblioteke - nalazi se na Trgu Cara Lazara i bila je prva mađarska čitaonica u Somboru građena 1884. godine. U njenom dvorištu nalaze se spomen biste somborskih pisaca Veljka Petrovića i Laze Kostića.

Turska kula - uzana jednospratnica građena na temeljima i od materijala jedne turske džamije. Danas deo Istorijskog arhiva na Trgu Cara Lazara.

Župni dvor i crkva Svetog Trojstva - čine jedinstvenu celinu, a datiraju iz 1743. Godine. U jednoj od prostorija predata je 1749. Godine povelja carice Marije Terezije.

Županija - velelepna građevina koja se nalazi u predivnom parku u centru grada, ima četvorougaoni oblik, a građena je od 1805. do 1809. Godine. Današnji izgled potiče iz 1882. Godine. Kada je završena imala je 365 soba od kojih je najlepša svečana sala sa slikom Ferenca Ajzenhuta „Bitka kod Sente“. Županijska zgrada sagrađena je za potrebe administracije Bačko-Bodroške županije, a danas je sedište gradske uprave.

Slika „Bitka kod Sente“ - delo monumentalnih dimenzija (4x7 metara) rađeno uljem na platnu tkanom u jednom komadu. Kompozicija predstavlja istiniti događaj, bitku kod Sente, koja se odigrala septembra 1697. Godine i gde je ujedinjena austrougarska vojska pod komandom princa Eugena Savojskog do nogu potukla tursku vojsku i time znatno doprinela potpisivanju Karlovačkog mira 1699. Godine. Slika je urađena 1897. Godine i postavljena na današnje mesto, a u povodu obeležavanja 1000 godina dolaska Mađara u Panonsku niziju.

Ustanove kulture, sportsko-rekreativni centri i objekti:

Gradski muzej, Istorijski arhiv, Narodno pozorište, Narodna biblioteka „Karlo Bijelicki“, Galerija „Milan Konjović“, Salon likovne jeseni, Čitaonica „Laza Kostić“, Sportski centar „Soko“, Gradska hala „Mostonga“, Gradski stadion, Sportski tereni tenis kluba „Žak“, Šikara (5 km od centra grada) je najstarije izletište somboraca sa terenima za fudbal, mini golf i tenis. Na obalama kanala između Sombora-Bezdana-Bačkog Monoštora nalazi se i nekoliko turističkih vikend naselja.


BAJKA O ZELENOM GRADU

„Bio jednom, preko sedam mora i sedam gora, jedan grad koji je još veoma davno, u zapisima starijim od dva veka pominjan po divnim voćnjacima, zelenim površinama i cvetnim baštama. Njegova okolina, sve do Dunava, bila je u to vreme još močvarna.

Živeo je u tom gradu jedan bolešljivi gradonačelnik koji je, budući dobar čovek, želeo dobro svom narodu, kada već sebi nije mogao da pomogne.

Zvao je ČIHAŠ BENE. Hteo je da ljudima obezbedi zdraviji vazduh kako bi se zaustavile zarazne bolesti, čije je leglo bila močvara. Po njegovom nalogu zasađeni su bođoši ispred kuća, a stanari bi ih negovali, jer jao onome koji to propusti! Bio bi propisno kažnjen. Grudobolni gradonačelnik podario je gradu zdrava pluća. Fijakerom se vozio gradskim ulicama i nije dozvoljavao da se osuši ogromno, jako, zdravo drveće dubokog korenja, debelog stabla i raskošnog lišća, koje je natkrivljivalo ulice.

U proleće kada bi se drveće odenulo u novo, zeleno ruho, krošnje su se sastavljale, pa kada stanete i pogledate niz ulicu pred vama se otvara zeleni tunel kome se ne nazire kraj. Ni senka letnjih šetača se nije mogla videti. Sve je bilo tiho, a vazduh čist. Ono što je započeo somborski gradonačelnik, Čihaš Bene, nastavila su sa još većim žarom, sledeća pokoljenja. Tako se po zelenim površinama naš grad Sombor našao među sedam vodećih u svetu. Izračunali su, kada bi drveće posadili jedno do drugog, pravilo bi hladovinu putem sve do Beograda, a možda još i dalje..

Ptice u krošnjama razdragano cvrkuću:

Zato je trava da se zeleni,
Zato je cveće da se šareni,
Zato je drvo da lista i da zrnom zimi jata hrani,
Zato je lepo DA SE BRANI...
Stopama Čihaš Benea koračali su mnogi... živeli su dugo i srećno,
a možda još uvek žive...
Bajka još traje.
OVA je beskrajna.“

(nepoznati autor)

Početna